پنجره ای به سوی اطلاعات

مقدمه

در زبان فارسى به اين گياه نخود زراعي، نخود سفيد، نخود ايرانى و يا نخود اطلاق مى‌شود و در زبان انگليسى آن را Chick pea مى‌نامند.

نخود يکى از گونه‌هاى جنس Cicer است. ميزان توليد جهانى آن ۷ ميليون تن است که بخش اعظم آن مربوط به هندوستان (۴/۵ ميليون تن) مى‌باشد. اگر اين گياه به‌طور متوسط داراى ۲۴ درصد پروتئين باشد، نزديک به ۶/۱ ميليون تن از پروتئين توليد شده در دنيا را به خود اختصاص داده است. ميزان درصد پروتئين آن تحت‌تأثير عمل متقابل واريته و محيط قرار مى‌گيرد و مى‌تواند بين ۴/۱۲ تا ۱/۲۸ متغير باشد.

اين گياه نمونه گياه گرمسيرى است. ۹۰ درصد از سطح زير کشت جهانى آن در مناطق گرمسير و نيمه گرمسير آسيا، ۳ درصد در آمريکا و ۲ درصد هم در اروپا قرار گرفته است. متوسط عملکرد جهانى آن در هر هکتار ۶۵۰ کيلوگرم است و ۷۰ الى ۸۰ درصد سطح زير کشت جهانى آن در هندوستان قرار دارد.

 تاريخچه

شخصي به نام De  condole وطن اصلي نخود را يونان، سلسله جبال هيماليا و در نيمکره شمالي بين شبه جزيره کريمه و اتيوپي مشخص کرده است. 

واويلوو  اعلام مي دارد که نخود داراي خاستگاه هاي متعددي بوده، جنوب غربي آسيا و مديترانه را اولين و اتيوپي را دومين مرکز ژنتيکي نخود معرفي نموده است.

پوپوآ مراکز ژنتيکي نخودهاي دانه ريز(Micro sperma) را نواحي شرقي مديترانه و اتيوپي و دانه درشت (Macroma sperma ) را به مديترانه غربي نسبت داده است.

نخود از جمله حبوباتي است که از ساليان دراز  در خاورميانه و خاوردور به مقدار فراوان موارد مصرفي داشته، مخصوصا فرم هاي وحشي آن در سوريه و ترکيه به وفور يافت مي شود.

فرم هاي وحشي موجود در افغانستان و ايران از لحاظ خيلي از خصوصيات مورفولوژيکي با فرم هاي زراعي متفاوت بوده اند بعضي از محققين گونه هاي وحشي نخود موجود در مصر و فلسطين را به عنوان انواع وحشي نخود زراعي طلقي مي کنند ولي با عرض يابي منطقه و با علم به مشکلات توليد نخود در مناطق مذکور اين تئوري غير ممکن به نظر مي رسد.

کشت نخود در اکثر نقاط جهان از جمله در غرب، اتيوپي، يونان در آسياي صغير، ترکيه، ايران، عراق، سوريه و قفقاز، در شرق، آسياي ميانه کوه هاي هيماليا و افغانستان ادامه داشته و ارقام نخود زراعي از اين نواحي به ساير نقاط  دنيا گسترش پيدا کرده است.

مرکز اصلي زراعت نخود65 /22طول شرقي52/ 30 عرض شمالي مي باشد.

گياه‌شناسى

نخود گياهى با نام علمى Cicer arietinum از خانواده حبوبات و علفي، يک‌ساله، کوچک، کرک‌دار و روزبلند که تقريباً ۲۵ تا۵۰ سانتى‌متر ارتفاع دارد. ريشهٔ آن به‌خوبى منشعب مى‌شود و تا عمق ۱ الى ۲ مترى خاک نفوذ مى‌کند. ساقهٔ آن مستقيم، منشعب، استوانه‌اى و پرزدار است. برگ‌هاى آن مرکب و متناوب که حدود ۵ سانتى‌متر طول داشته و داراى ۹ تا ۱۵ جفت برگچه با يک برگچهٔ منفرد در انتها است.

گل‌هاى نخود داراى کاسه گلى بلند و باريک است که از ۵ کاسبرگ به هم پيوسته تشکيل يافته است. داراى يک تخمدان و ۱۰ پرچم به‌شکل ديادلفوس است. پرچم‌ها‌ هم زمان با بازشدن جدارهٔ غشا بساک به‌طور دسته جمعى و قبل از باز شدن گل در بالاى کلاله قرار مى‌گيرند و لذا امکان دگرگشنى را کاهش مى‌دهند.

 ترکيب شيميايي

شرايط اکولوژيکي منطقه و رقم مورد نظر 2 پارامتر مهم مي باشند که در تعيين ترکيب شيميايي نخود نقش بسزايي را بازي مي کند. جنين 2/1% ، کوتيلدون ها 2/84% و پوست دانه 6/14 % وزن دانه را تشکيل مي دهد. پروتئين و مواد چربي معمولاً به غير از جنين و مخصوصاً کوتيلدون ها در قسمت هاي مختلف دانه تجمع يافته اند. پوست دانه شامل مقدار زيادي سلولز و کلسيم مي باشد مقدار رطوبت نسبي در نخود بين8-13% متغير است.

ارزش غذايي و ترکيبات شيميايي نخود در 100 گرم دانه آن به شرح زير مي باشد:

از بين راه هاي مختلفي که مي توان افزايش توليد محصول را مد نظر قرار داد استفاده حداکثر و بهينه از فصل زراعي است که معمولاً فاصله بين آخرين احتمال يخبندان در بهار تا اولين احتمال يخبندان در پاييز تعريف مي شود نخود يکي از مقاوم ترين حبوبات نسبت به سرماست و تا منفي 9 درجه زير صفر را نيز تحمل مي کند(ولي در اين مقوله تحمل با مقاومت به سرما متفاوت است)، پس نخود مي تواند رشد خود را از اوايل اسفند که هوا رو به گرم شدن مي گذارد شروع کند اما مشکل موجود اين است که رطوبت زمين به علت ريزش هاي جوي در طول زمستان بالاست و امکان ورود ماشين آلات و کارگر وجود ندارد.

پس در صورتي که بتوانيم بذر را در پاييز يا اوايل زمستان و در مواقعي که هوا به اندازه کافي سرد شده باشد که امکان سبز شدن نخود موجود نباشد بذور را زير خاک کنيم تا زمستان را به همان شکل يا به صورت جوانه زده ولي سبز نشده طي کرده و به محض مساعد شدن هوا رشد و نمو خود را شروع خواهد کرد.

 سيستماتيک و طبقه بندي

اولا  طبقه بندي جنس Cicer در سال 1842ميلادي از طرف Jaubert & Spach انجام گرفته که با در نظر گرفتن خصوصيات مورفولوژيکي(شکل قرار گرفتن بوته و طرز آرايش برگ) طبقه بندي را انجام دادند.  

مشخصات يا کاراکترهاي مورد بحث در بخش هاي زير مورد مطالعه قرار گرفتند و عبارتند از:

ساقه علفي، برگ ها بدون زائده         Arietaria

انتهاي ساقه خشابي و برگ ها به شکل خار و داراي زائده       Spiroceras

ساقه علفي، برگ ها تاب دار و داراي زائده         Viciodes

سپس در سال 1859 ميلادي Alefeld  در مورد برگ هاي نخود تحقيقاتي انجام داد و جنس نخود را در 3 گروه پيچک دار Cirrhifera برگ مرکب شانه اي با برگچه انتهايي Apiculata جمع آوري کرده است. نخود گياهي است يکساله و جز حبوباتي است که منحصرا جهت توليد دانه کشت مي گردد و ريشه کم و ريشه داراي انشعاباتي بوده و تا عمق 1-2 متر در خاک فرو مي رود، ريشه اصلي ضخيم و ريشه هاي اوليه، جانبي در سطح خاک پخش شده و ريشه هاي ثانويه جانبي در سطوح مختلف قرار دارند توسعه ريشه تا تشکيل  دانه ادامه داشته و به همين خاصيت نخود از مواد غذايي موجود در خاک به نحو احسن استفاده مي کند همانند ساير لگوم ها در نخود نيز در سطح ريشه هاي اصلي و جانبي گره هايي به شکل قلوه و مقابل هم قرار دارند.

شکل بوته در نخود به صورت هاي عمودي، نيمه عمودي و يا خوابيده بوده و ارتفاع بوته اصلي به20تا75 سانتي متر مي رسد برش عرضي ساقه چهارگوش و توخالي مي باشد برگ ها مرکب به طول 4-6 سانتي متر و داراي 11 - 18   برگچه بيضوي نوک تيز داراي دندانه مي باشد و به صورت متقابل قرار گرفته اند.

سطح برگچه ها را کرک هاي ريزي پوشانده که در قسمت هاي تحتاني بيشتر به چشم مي خورد. در محل تلاقي برگ به ساقه تعداد 2- 6 عدد گوشوارک دندانه دار به طول mm3-11و عرض mm1-6 که به فرم هاي بيضي شکل و مثلث مايل ديده مي شود.

سطح کلي اندام هاي نخود به جز جام گل يعني (petal) داراي کرک هايي است که حاوي کيسه هاي اسيد اگزاليگ و اسيد ماليک مي باشند (طعم ترش نخود).

گل ها به صورت خوشه اي منفرد و گاهي 2گل بر روي دمگل نسبتاً بلندي و به طول mm 6-13 که در مرحله گلدهي صاف و هموار بوده و پس از تشکيل ميوه به خود مي پيچند رنگ گل از خصوصيات بارز ارقام بوده به رنگ هاي سفيد، سفيد مايل به سبز، صورتي و بنفش ديده مي شوند.

نيام هاي نخود به شکل بيضوي متورم بوده که حاوي 1-2 و گاهي 3 دانه مي باشند هر بوته نخود به طور متوسط بين 50-150نيام توليد مي کند. دانه در واريته هاي مختلف به رنگ هاي سفيد، کرم، قرمز، قهوه اي، سبز، سياه و سفيد متمايل به زرد ديده مي شوند وزن هزار دانه آن نسبت به ارقام بين 110-550 گرم متفاوت است.